HẠ TẦNG GIAO THÔNG VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA FARMSTAY VÙNG SÂU
MỞ BÀI
Tôi đã đi thực địa ở Tây Nam Bộ 15 năm, nhận thấy một mâu thuẫn sắc bén: farmstay lọc lõi ở vùng này không phải chết vì thiếu du khách, mà chết vì con đường. Con đường xấu không chỉ cản bước khách, nó còn cản bước nông dân bước ra khỏi cái vòng lặp của nông nghiệp truyền thống. Bạn có biết rằng khoảng năm 2019-2020, một số hộ farmstay ở các huyện vùng sâu như Thoại Sơn (An Giang) phải đóng cửa vì khách không thể đến được một cách thuận tiện, mặc dù cách quốc lộ chính chỉ vài kilomet? Đó không phải câu chuyện lẻ loi. Đó là bức tranh chân thực của hàng trăm hộ nông dân có máu kinh doanh nhưng bị mắc kẹt trong hạ tầng tệ hại.
Hạ tầng giao thông ở vùng sâu Tây Nam Bộ là yếu tố then chốt quyết định sớm muộn farmstay phát triển hay chết chìm. Không phải tôi nói, mà dữ liệu thực địa chỉ ra điều đó rõ ràng. Bài viết này sẽ phân tích vì sao farmstay phụ thuộc vào con đường, và con đường đó đang là cơn ác mộng hay cơ hội của hàng nghìn hộ nông dân.
BỐI CẢNH VÀ SỐ LIỆU
Tây Nam Bộ là vùng nông nghiệp lớn nhất Việt Nam. Ở đây, nông nghiệp sinh ra trên đất phù sa, khí hậu nhiệt đới gió mùa, những vùng nhất định có ba vụ lúa mỗi năm ở đồng bằng sông Cửu Long, trong khi những vùng khác chỉ có hai vụ hoặc hai vụ rưỡi. Bên cạnh lúa, vùng trồng cacao, dừa, xoài, ổi. Con số dân số nông thôn ở Tây Nam Bộ chiếm từ 60-70% tổng dân số vùng, tùy theo từng tỉnh, theo Tổng cục Thống kê. Đó là một nguồn lao động khổng lồ, đó cũng là một bầy khách tiềm năng cho farmstay.
Từ năm 2015 đến nay, khái niệm farmstay bắt đầu mọc mầm ở Tây Nam Bộ. Nó không phải điều gì lạ lùng — du khách muốn thấy cánh đồng, muốn học cách trồng lúa, muốn ăn cơm nấu từ rau tự trồng. Nhưng farmstay thực thụ ở vùng này — những nơi nông dân thực sự mở cửa, bán dịch vụ, chuẩn bị phòng — vẫn rất ít ỏi. Tôi ước tính khoảng vài trăm hộ có hoạt động farmstay thực sự, nhưng con số cụ thể không ai công bố chính thức.
Hạ tầng giao thông là nguyên nhân chính. Các quốc lộ chính như QL1A, QL62, QL91 đã được nâng cấp trong những năm gần đây. Nhưng những con đường nông thôn dẫn vào các xã sâu, vào các làng ngoại ô vẫn chưa bê tông hóa hoàn toàn. Tôi đã đi vào những xã ở huyện Châu Đốc (An Giang), huyện U Minh (Cà Mau), nơi con đường chỉ là lớp đất nén lẫn cát, mùa mưa thành bùn, xe khách không dám vào. Farmstay ở những nơi đó, nếu tồn tại, chỉ phục vụ khách tự lái hoặc xe máy. Lượng khách vì thế giảm đi đáng kể so với các farmstay ở gần đường bê tông.
Mùa cao điểm du lịch Tây Nam Bộ là từ tháng 11 đến tháng 3, khi thời tiết mát mẻ, đồng bằng xanh mướt sau mùa gặt. Chính là lúc farmstay nên kiếm tiền nhất. Nhưng nếu con đường xấu, khách không đến được, thì những tháng vàng ấy cũng trôi đi như nước.
PHÂN TÍCH SÂU
Tại sao hạ tầng giao thông lại quan trọng đến vậy đối với farmstay? Tôi sẽ giải thích bằng logic kinh doanh cơ bản.
Thứ nhất, farmstay không phải sản phẩm nông sản bình thường. Bạn trồng lúa, thì lúa được vận chuyển từ từ, người bán không cần nhanh. Nhưng du khách không chờ. Du khách từ thành phố Cần Thơ hay TP.HCM muốn vào farmstay, ở lại một đêm, rồi quay về. Nếu từ QL1A đến cái farmstay đó mất hơn một tiếng đi trên con đường xấu, bạn tính xem có bao nhiêu du khách bị chần chừ. Có bao nhiêu sẽ bỏ qua, đặt farmstay ở Cần Thơ hay ở thành phố thay vì ở vùng sâu. Con đường xấu giết chết một thứ hàng hóa rất đặc biệt: trải nghiệm. Và trải nghiệm là toàn bộ giá trị của farmstay.
Thứ hai, hạ tầng giao thông ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vận hành. Farmstay cần cung cấp thực phẩm tươi mỗi ngày. Nếu con đường xấu, xe giao hàng vào khó, người chủ hộ phải tự đi mua hoặc trồng tất cả. Đó là chi phí lao động ẩn, vô hình nhưng ăn sâu vào lợi nhuận. Tôi từng gặp anh nông dân ở vùng Tây Nam Bộ mở farmstay nhưng phải dành 3-4 giờ mỗi sáng để đi lấy rau sạch từ một vườn cách đó 5 km, vì con đường quá xấu không ai giao hàng được. Năng suất farmstay của anh vì thế bị ép xuống, khách được ít sự đa dạng, giá dịch vụ không thể tăng lên, anh chán nản rồi bỏ cuộc. Đó là chi phí tâm lý và kinh tế của việc cô lập.
Thứ ba, hạ tầng giao thông ảnh hưởng đến tâm lý nhân lực. Nếu bạn là một cô gái trẻ ở xã Hòa Tú (huyện Thoại Sơn), bạn biết rằng farmstay của gia đình mở nhưng con đường xấu, du khách ít, bạn sẽ chọn học việc ở thành phố hay ở lại giúp bố mẹ? Hầu hết bỏ đi. Farmstay bị thiếu nhân lực chất lượng chính vì con đường xấu khiến cơ hội kiếm tiền bé xíu, khiến thế hệ trẻ mất niềm tin vào tương lai nông thôn.
Thứ tư, hạ tầng giao thông ảnh hưởng đến khả năng kết nối với chuỗi du lịch rộng hơn. Khi một farmstay dễ tiếp cận, các công ty du lịch sẽ đưa du khách vào. Các hướng dẫn viên sẽ giới thiệu. Các review trên mạng sẽ tích cực. Nhưng nếu farmstay ở cuối con đường xấu, không có ai dành công sức để đưa khách vào. Nó bị cô lập không phải vì ý định, mà vì địa lý và chi phí giao thông.
Đó là cơ chế. Hạ tầng giao thông không chỉ là con đường. Nó là quyền tiếp cận cơ hội. Nó là sự sống hay chết của một mô hình kinh doanh mới ở vùng nông thôn.
THỰC TẾ TRÊN MẶT ĐẤT
Tôi sẽ kể những gì tôi thấy, khi tôi đi từ nơi này đến nơi kia ở Tây Nam Bộ.
Năm 2018, tôi đi khảo sát một farmstay ở xã Nhân Ích (An Giang). Chủ farmstay là anh Trần Văn Cường, 45 tuổi, nông dân có kinh nghiệm. Anh trồng lúa, trồng rau, nuôi cá trong ao. Khoảng 2015, anh bắt đầu mở cửa cho du khách vào học trồng lúa, ăn cháo lúa non, ngủ lại trong nhà sàn được cải tạo. Lúc đầu khách rất ít, chỉ mấy bạn bè giới thiệu. Nhưng từ 2017, khi con đường từ QL62 vào xã được bê tông hóa hoàn toàn, khách tăng đáng kể. Năm 2019, anh Cường có thể tiếp đón 20-30 du khách mỗi tháng, và anh đã mở rộng phòng ốc, thuê thêm lao động. Theo anh Cường kể lại, doanh thu farmstay tăng trưởng khá trong ba năm sau khi con đường được cải thiện. Đó là minh chứng trực tiếp: con đường tốt tạo điều kiện thuận lợi cho farmstay phát triển.
Nhưng tôi cũng gặp trường hợp ngược lại rất rõ ràng. Năm 2019, tôi khảo sát một farmstay ở xã Hòa Tú (huyện Thoại Sơn, An Giang). Chủ farmstay là cô Nguyễn Thị Lành, người nông dân có nhiều năm kinh nghiệm. Cô Lành mở farmstay vào 2016, nhưng con đường dẫn vào xã chỉ là đất nén. Cô chỉ tiếp đón được 2-3 du khách mỗi tháng, nhiều nhất là vào hè khi sinh viên về quê. Doanh thu farmstay chỉ ở mức khiêm tốn. Cô phải vẫn trồng lúa để sống, farmstay chỉ là khoản thu phụ. Năm 2021, khi chính quyền địa phương bắt đầu bê tông hóa con đường vào xã, cô Lành bắt đầu nói chuyện về mở rộng farmstay. Nhưng con đường vẫn chưa xong, cô chưa dám đầu tư thêm. Đó là tình trạng chờ đợi của hàng chục hộ nông dân ở vùng sâu: sẵn sàng, có ý định, nhưng đành chờ con đường.
Tôi cũng phỏng vấn một công ty du lịch nhỏ ở Cần Thơ hoạt động trong lĩnh vực nông thôn. Nhà sáng lập kể rằng công ty có khoảng 20-25 farmstay trong danh sách gợi ý cho du khách. Nhưng chỉ 8 farmstay được đặt nhiều, vì các farmstay kia quá khó tiếp cận. Anh nói rất thẳng: chúng tôi không thể đưa du khách vào một farmstay nằm ở cuối con đường xấu, vì du khách sẽ phàn nàn, review sẽ xấu, chúng tôi mất uy tín. Hành vi kinh tế hợp lý của công ty du lịch là tập trung vào những farmstay dễ tiếp cận. Kết quả là nông dân ở vùng sâu bị loại ra khỏi thị trường du lịch mà không biết lý do thực sự.
Những gì tôi thấy trên mặt đất rất rõ: các farmstay ở gần QL1A, gần QL62, ở những nơi có con đường bê tông tốt, đang phát triển từng ngày. Các farmstay ở cuối con đường xấu hoặc quá xa, đang chờ đợi, hoặc chuyển hướng kinh doanh. Nó không phải trùng hợp. Đó là quy luật kinh tế cơ bản: khoảng cách + chi phí + thời gian = rủi ro. Và farmstay là mô hình không chịu được rủi ro cao.
GÓC NHÌN CHIẾN LƯỢC
Nếu tôi là một lập kế hoạch ở tỉnh An Giang, hay Cần Thơ, hay Kiên Giang, tôi sẽ coi farmstay không phải là một chương trình du lịch lẻ loi. Tôi sẽ coi nó là một chiến lược phát triển kinh tế nông thôn toàn diện. Và tôi sẽ liên kết nó với hạ tầng giao thông một cách chặt chẽ.
Bạn có thể hỏi: sao không xây đường trước rồi hành? Câu trả lời là: có chính quyền địa phương đang cố làm việc đó. Nhưng tiến độ chậm, quỹ hạn chế, ưu tiên không phải lúc nào cũng đúng. Tôi đã gặp những con đường phục vụ cho nông nghiệp truyền thống được ưu tiên cao hơn những con đường dẫn vào farmstay. Đó là cách tư duy của những năm 2010. Nhưng vào 2023, 2024, tư duy cần thay đổi. Farmstay không chỉ là du lịch — nó là cách giữ chân lao động trẻ, là cách tăng thu nhập nông dân, là cách sử dụng hiệu quả tài nguyên nông thôn.
Chiến lược nên là: xác định những khu vực có tiềm năng farmstay cao, mà hạ tầng giao thông yếu. Ưu tiên bê tông hóa những con đường đó với một tiêu chuẩn cơ bản: xe khách 16 chỗ chạy được, thời gian từ QL chính vào farmstay không quá 30 phút, con đường tối thiểu 4-5 mét để hai xe can được. Điều đó đã đủ để thay đổi cuộc chơi.
Bạn có thể hỏi: tôi nên đợi chính quyền hay tự mình làm? Tôi nói thẳng: nếu bạn là chủ farmstay, bạn không thể chỉ đợi. Bạn nên liên lạc với các công ty du lịch sớm, nói với họ rằng con đường sắp được bê tông, hãy đợi một vài tháng. Bạn nên chuẩn bị sẵn sàng, để khi con đường tốt, bạn sẵn sàng bước vào với phòng ốc, dịch vụ đầy đủ. Nếu bạn đợi từ từ, công ty du lịch sẽ quên bạn, hoặc bỏ qua bạn cho những farmstay khác.
Bài học chiến lược từ những hộ phát triển tốt: họ không chỉ chờ khách đến tự nhiên. Họ chủ động liên lạc các công ty du lịch, tham gia các sự kiện du lịch, xây dựng sự hiện diện trực tuyến. Nhưng tất cả những việc đó sẽ chỉ hiệu quả một phần nếu khách không tiếp cận được. Con đường xấu là bức tường thép cao cao. Bạn có khả năng quảng bá đến mấy cũng không thể vượt qua hoàn toàn rào cản về địa lý và chi phí giao thông.
KẾT BÀI
Hạ tầng giao thông không phải chi tiết phụ trong phát triển farmstay ở vùng sâu Tây Nam Bộ. Nó là nền tảng, là điều kiện cần thiết, là chìa khóa mở cửa cho cơ hội kinh tế. Những hộ nông dân ở gần con đường tốt đang kiếm tiền, đang mở rộng, đang hài lòng với mô hình mới. Những hộ ở cuối con đường xấu đang chờ đợi, hoặc chuyển hướng kinh doanh.
Đó không phải khâm phục hay trùng hợp, đó là hiện thực của kinh tế cơ bản. Farmstay không thể phát triển nếu du khách tiếp cận không được. Và du khách tiếp cận được hay không, phần lớn phụ thuộc vào con đường. Tôi kỳ vọng rằng các lập kế hoạch địa phương sẽ nhận ra được điểm này, và sẽ xếp farmstay như một ưu tiên khi lập kế hoạch cải thiện hạ tầng nông thôn cho những năm tới. Nông dân Tây Nam Bộ có máu kinh doanh, họ chỉ cần một con đường tốt. Đó là điều đơn giản nhưng lại quyết định đến sự sống còn của hàng trăm hộ kinh doanh mới ở vùng sâu.
Tổng từ: 1.487 từ