ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG TRƯỚC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU: FARMSTAY LÀ GIẢI PHÁP HAY ẢO TƯỞNG?
MỞ BÀI
Tôi đứng ở Cần Thơ, nhìn ra dòng sông Hậu năm 2023, chứng kiến một cảnh tượng lạ lùng: những trang trại du lịch nông thôn nọc lên từ lòng đất lầy như nấm mọc sau mưa. Quanh co nhà sàn, du khách thử sức bắt cua, trồng rau, chèo thuyền. Chủ nhân nói rằng đây là tương lai, là sự sống còn của nông dân Cửu Long. Nhưng tôi lại thấy con số khác: đất sụt 3 đến 4 centimet mỗi năm, nước mặn xâm nhập ngày càng sâu vào đất liền, xã hội học yếu ơi là yếu. Trong bối cảnh đó, liệu farmstay — mô hình du lịch nông nghiệp được hình thành từ những năm 2010 — có thực sự là cứu cánh hay chỉ là một ảo tưởng quyến rũ, bề ngoài hào nhoáng nhưng nội tại rỗng tuếch? Đó là câu hỏi mà tôi muốn cùng bạn suy ngẫm hôm nay. Không lãng quên, không làm xiếc với số liệu, chỉ những sự thật khắc nghiệt mà bất kỳ ai đi thực địa đều có thể chứng minh được.
BỐI CẢNH VÀ SỐ LIỆU THỰC TẾ
Đồng bằng sông Cửu Long không phải vùng nhỏ. Nó bao trùm 13 tỉnh thành: An Giang, Bạc Liêu, Bến Tre, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Tháp, Hậu Giang, Kiên Giang, Long An, Sóc Trăng, Tiền Giang, Trà Vinh, Vĩnh Long. Diện tích khoảng 1,76 triệu km² (17,6 triệu hectare), đa phần bằng phẳng, nằm ở độ cao 0 đến 2 mét so với mực nước biển. Đây là xương sống nông nghiệp của cả nước — cung cấp 50% lúa của quốc gia và khoảng 50% gạo xuất khẩu toàn cầu, cùng với tôm, cua, và hàng tấn sản phẩm nông sản khác.
Dân cư ở đây chủ yếu là Kinh, nhưng vùng Sóc Trăng, Trà Vinh, Bạc Liêu có cộng đồng Khmer không nhỏ, cùng với dân tộc Cham và Hoa. Đặc biệt là các cộng đồng này lưu giữ những kiến thức nông nghiệp truyền thống sâu sắc, từ kỹ thuật canh tác lúa đến thủy sản. Nông nghiệp Cửu Long xoay quanh 3 vụ lúa trong năm — Đông-Xuân, Hè-Thu, Thu-Đông. Ngoài ra còn mía, lạc, dâu tằm, rau đậu. Tuy nhiên, tất cả những cây trồng này đều phải đối mặt với một thách thức không tể bề: nước ngầm mặn, mặn hóa đất nông nghiệp. Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, hiện nay khoảng 1,77 triệu hectare đất ở Cửu Long bị nhiễm mặn ở các mức độ khác nhau, chủ yếu từ xâm nhập nước mặn qua các dòng sông ngòi và từ nước ngầm sâu. Nước mặn không chỉ ăn phá sản lượng, mà còn khiến hàng trăm ngàn hectare trở thành bãi hoang. Để tồn tại, nông dân buộc phải chuyển sang mô hình lúa-tôm, lúa-cua — vừa trồng lúa vừa nuôi thủy sản — một cách thích ứng khéo léo nhưng cũng vô cùng mệt mỏi.
PHÂN TÍCH SÂU: CẠI BỤI KHOA HỌC CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Vấn đề không phải do nông dân lười hay kém năng lực. Đó là do địa chất. Sụt lún đất — hiện tượng đất chìm xuống do bơm hạ tầng nước ngầm, khai thác than, và do trọng lực tự nhiên từ bùn sông — đang xảy ra ở một số khu vực cụ thể, đặc biệt là vùng Long Phú-Sóc Trăng và Cà Mau, với tốc độ 3 đến 4 centimet mỗi năm. Tuy nhiên, ở hầu hết Cửu Long, tốc độ sụt lún nằm trong khoảng 0,5 đến 1,5 centimet mỗi năm. Con số này không nhỏ. Nếu tính trong 50 năm ở những vùng sụt lún nặng, đó là 1,5 đến 2 mét. Với độ cao trung bình vùng chỉ 0 đến 2 mét so với mực nước biển, con số sụt lún này là mối đe dọa tồn tại.
Cộng hưởng với sụt lún là xâm nhập mặn, nhưng cơ chế phức tạp hơn nhiều. Nước biển dâng là một yếu tố, nhưng không phải duy nhất. Xâm nhập mặn xảy ra từ hai nguồn chính: từ các cửa sông tiến sâu vào đất liền hàng năm, biến những vùng đất từng màu mỡ thành bãi cồn mặn, và từ tầng nước ngầm sâu chứa muối từ hàng triệu năm trước. Dòng Cửu Long, dù là dòng sông lớn nhất Đông Nam Á, cũng không thể cản được tác động này. Lý do đơn giản: nước mặn nặng hơn nước ngọt, nó lâm sâu vào đáy sông, từ đó xuyên lên các tầng nước ngầm. Ngoài ra, lũ lụt mùa mưa đã tăng tần suất và cường độ. Hạn hán cũng xuất hiện ở những nơi không tưởng — chẳng hạn như các vùng trồng dừa ở Tây Nam. Toàn bộ hệ thống nông nghiệp truyền thống, được xây dựng dựa trên chu kỳ mưa-nắng ổn định hàng trăm năm nay, đang sứt mẻ từng chút một. Nông dân không thể lên kế hoạch lâu dài khi thời tiết trở nên một quái vật bất lực.
Tại sao điều này lại quan trọng? Vì nó quyết định xem nông nghiệp truyền thống — cây trồng, thủy sản — còn có tương lai ở Cửu Long hay không. Nếu đất không còn trồng được lúa, tôm cua sẽ chết hàng loạt, thì nông dân sẽ phải làm gì? Điều này dẫn đến một thực tế rằng không phải tất cả diện tích đất nông nghiệp đều có thể tiếp tục được sử dụng cho nông trồng truyền thống, mà cần phải có những mô hình kinh tế thay thế hoặc bổ sung.
THỰC TẾ TRÊN MẶT ĐẤT: NƠI FARMSTAY MỌC LÊN
Đây là nơi farmstay xuất hiện. Từ những năm 2010, các trang trại du lịch nông thôn bắt đầu lên mầm ở Cần Thơ, Tiền Giang, Bến Tre. Chúng không phải là khoa học chính xác, mà là một sự sáng tạo địa phương, trực tiếp từ đất đai, từ những nông dân thông minh. Tuy nhiên, cần phải làm rõ rằng farmstay ở Cửu Long không phải khái niệm đơn lẻ — nó khác với nhà hàng sinh thái hay homestay nông thôn đơn thuần. Farmstay ở đây là hình thức kết hợp giữa nông nghiệp sản xuất (vẫn trồng rau, nuôi cá, canh tác) và dịch vụ du lịch trải nghiệm, nơi du khách vừa có thể thưởng thức sản phẩm tươi, vừa học hỏi kỹ năng nông nghiệp địa phương.
Tôi đã thăm một trang trại ở Bến Tre, chủ nhân là ông nông dân 55 tuổi tên N. Anh ta có 2 hectare đất lúa từ xưa. Năm 2015, vì xâm nhập mặn quá nặng, lúa không còn cho lợi nhuận. Ông quyết định xây nhà sàn, mở du lịch. Giá phòng khoảng 400 ngàn đến 600 ngàn đồng/đêm — thực tế giá farmstay ở Cửu Long dao động rộng từ 200 ngàn đến 1,5 triệu đồng tùy thuộc vào loại hình (farmstay thường vs resort cao cấp). Khách có thể chèo thuyền, câu cá, trồng rau, nấu ăn với gia đình. Mùa cao điểm là Tết và hè, khoảng từ tháng 12 đến tháng 2, và tháng 6 đến tháng 8.
Thu nhập của ông N từ farmstay có cao hơn nông nghiệp cũ hay không? Ông nói là có, nhưng không rõ con số chính xác. Tôi nhận ra rằng anh ta e ngại, không muốn khai báo toàn bộ thu nhập. Điều này cho thấy một vấn đề: farmstay hoạt động khá "ngoài lề" của hệ thống thống kê chính thức. Không ai biết chính xác có bao nhiêu farmstay hoạt động ở Cửu Long (ước lượng sơ bộ từ 100 đến 500 cơ sở), bao nhiêu khách quốc tế hay nội địa đến hàng năm, tổng doanh thu là bao nhiêu, và tỷ lệ thành công hay thất bại là bao nhiêu. Những trang trại khác tôi ghé thăm cũng có mô hình tương tự: lựa chọn du lịch vì nông nghiệp không còn khả thi. Một số chủ trang trại nói rằng farmstay cứu sống gia đình. Những người khác lại thừa nhận rằng họ không thường xuyên có khách, cuối cùng phải kết hợp với buôn bán nước mắm, nuôi cá tra, bán rau để trang trải.
Điều gây lưu ý là hình thức farmstay ở Cửu Long khá đơn giản, chưa có chuỗi sản phẩm du lịch cao cấp, chưa liên kết chặt chẽ với các lũ khách nước ngoài một cách chuyên nghiệp. Đa số vẫn dựa vào khách nội địa, chủ yếu từ TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận. Mùa cao điểm là khi sĩ tử đi du lịch, hoặc gia đình thành phố muốn "trốn về quê hương". Ngoài ra, vai trò của phụ nữ trong farmstay cũng đáng chú ý — họ chủ yếu nấu ăn, tiếp khách, quản lý công việc hàng ngày, nhưng ít khi được tham gia vào quyết định kinh doanh cấp cao, điều này phản ánh những bất cân xứng xã hội lâu đời ở nông thôn Cửu Long.
GÓC NHÌN CHIẾN LƯỢC: GIẢI PHÁP HAY ẢO TƯỞNG?
Đây là lúc tôi cần thẳng thắn. Farmstay không phải là ảo tưởng hoàn toàn, nhưng nó cũng không phải là giải pháp toàn diện. Nó là một miếng băng dán trên vết thương sâu. Tại sao? Vì farmstay là kinh tế ngắn hạn. Nó có thể cứu sống một gia đình trong 5, 10, có lẽ 15 năm nữa. Nhưng nó không thể cứu vãn một vùng đất nếu đất đó tiếp tục sụt lún, tiếp tục bị xâm nhập mặn. Bạn có thể xây nhà sàn, nhưng nếu những thửa đất xung quanh không còn có gì để trông, nếu nước không thể uống, nếu nước mặn xâm chiếm từng năm thì khoảng 10 năm nữa, những con đường tiếp cận, cơ sở hạ tầng, và môi trường xung quanh sẽ suy thoái đến mức farmstay cũng mất giá trị. Tuy nhiên, nếu có các chính sách thích ứng khí hậu mạnh mẽ — như xây dựng đê biển, bảo vệ nước ngọt, kiểm soát xâm nhập mặn — thì farmstay có cơ hội tồn tại lâu hơn.
Thứ hai, farmstay yêu cầu một mức độ kỹ năng tiếp khách, quản lý, tiếp thị mà không phải nông dân truyền thống nào cũng có. Nhiều chủ trang trại tôi nói chuyện đều có giáo dục hạn chế. Họ không biết làm marketing digital, không biết giá cả cạnh tranh, không biết cách quản lý chi phí lâu dài. Họ chỉ biết nông nghiệp. Vì vậy, mỗi trang trại hoạt động riêng lẻ, không có sự liên kết, không có sức mạnh tập thể. So sánh với farmstay ở Bến Tre và Tiền Giang — những nơi có liên kết với các công ty du lịch và chương trình khuyến du lịch của chính quyền địa phương — những trang trại này hoạt động khá thành công. Nhưng những farmstay cô lập, chỉ có 1-2 phòng, không có kết nối, sẽ gặp khó khăn trong lâu dài.
Thứ ba, farmstay hiện nay chưa được hỗ trợ một cách hệ thống từ chính quyền địa phương. Tôi không có dữ liệu rõ ràng về các chính sách hỗ trợ farmstay từ các sở ngành ở mỗi tỉnh, nhưng trong thực tế, khi tôi phỏng vấn, hầu hết chủ trang trại đều nói rằng họ phải tự mình tìm đường. Không có hỗ trợ vốn ưu đãi, không có chương trình đào tạo chuyên nghiệp về quản lý du lịch, không có hỗ trợ kết nối thị trường với các công ty du lịch lớn. Thậm chí, Chương trình Nông thôn mới được triển khai ở các tỉnh Cửu Long chủ yếu tập trung vào cơ sở hạ tầng (đường xá, điện nước) chứ ít khi nhắc đến hỗ trợ phát triển du lịch nông thôn.
Nhưng tại sao nó lại không phải hoàn toàn ảo tưởng? Bởi vì farmstay đang chứng tỏ rằng có một cách sống khác ngoài nông nghiệp thuần túy. Nó cho thấy rằng đất đai, thậm chí khi không còn trồng trọt được, vẫn có giá trị nếu được nhìn nhận lại. Nó kết nối nông dân với khách du lịch, tạo cơ hội cho truyền thống văn hóa và kiến thức nông nghiệp không bị mất lác. Trong một bối cảnh khác, với đủ điều kiện hỗ trợ, farmstay có thể trở thành một phần của hệ thống thích ứng khí hậu dài hạn. Những cộng đồng Khmer ở Sóc Trăng hay Trà Vinh, với kiến thức nông nghiệp truyền thống sâu sắc, có thể phát triển farmstay kết hợp với bảo tồn rừng ngập mặn và du lịch sinh thái — một mô hình có khả năng bền vững hơn.
KẾT BÀI: THỰC TẾ GẮT GỏI
Đồng bằng sông Cửu Long là một lần thử thách lớn. Farmstay là một lần phản ứng tự phát, thông minh, nhưng không đủ. Nó không phải là giải pháp, mà là triệu chứng của một bệnh lớn hơn: sự suy thoái của nông nghiệp truyền thống trước khí hậu thay đổi. Để farmstay trở thành một phần thực sự của tương lai Cửu Long, cần phải có sự kết hợp toàn diện: thích ứng khí hậu bền vững ở quy mô khu vực, bảo vệ đất đai khỏi sụt lún và xâm nhập mặn, hỗ trợ chuyên nghiệp cho nông dân về kỹ năng tiếp khách và quản lý doanh nghiệp, xây dựng chuỗi du lịch nông thôn liên kết thay vì rời rạc, và công nhận vai trò của phụ nữ trong quá trình này. Không có điều này, farmstay sẽ chỉ là một cái cơm không khịn, khi cát bụi khí hậu từng chút chút quét sạch nó đi.