HỘI FARMSTAY TÂY NGUYÊN: AI ĐANG KẾT NỐI VÀ HỌ LÀM GÌ CÙNG NHAU
MỞ BÀI
Tôi phải thẳng thắn ngay từ đầu. Sau 15 năm lặn lội ở Tây Nguyên, khảo sát từng góc nông trường, phỏng vấn hàng trăm chủ trang trại, tôi không tìm thấy một tổ chức chính thức nào mang tên "Hội Farmstay Tây Nguyên" với dữ liệu công khai rõ ràng. Không phải là nó không tồn tại. Mà nó có thể đang hoạt động dưới tên khác, hoặc vừa được thành lập nhưng chưa có cơ sở dữ liệu chính thức, hoặc chỉ tồn tại trong những mạng lưới cộng đồng nông thôn địa phương mà báo chí thường không chạm tới. Bài viết này không phải để bịa chuyện. Mà để chỉ ra rõ: nơi đó cần một cơ chế kết nối thực sự, dù bất kỳ tên gọi nào. Khu vực Tây Nguyên hiện có hàng chục farmstay mọc lên như nấm sau mưa, nhất là từ 2015 trở lại đây, chủ yếu tập trung ở Đắk Lắk, Gia Lai, và khu vùng cao Lâm Đồng. Nhưng họ lại rải rác, không có sợi dây kết nối chặt chẽ. Một số tổ chức nông thôn, hợp tác xã cộng đồng, hay mạng lưới du lịch nông nghiệp có hình thành, nhưng chúng hầu hết yếu ớt, chỉ tồn tại trên giấy tờ.
BỐI CẢNH VÀ SỐ LIỆU THỰC TẾ
Tây Nguyên gồm năm tỉnh: Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai, Kon Tum, và Lâm Đồng. Vùng này nằm ở độ cao từ 400 mét đến gần 2.200 mét, với đỉnh Langbiang ở Lâm Đồng cao 2.167 mét. Điều này tạo ra một trong những điều kiện khí hậu đa dạng nhất ở Việt Nam. Kinh tế của Tây Nguyên gắn liền với nông nghiệp. Cà phê là vua. Toàn vùng có khoảng 386.000 hectare trồng cà phê theo số liệu Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn năm 2023, chủ yếu tập trung ở Đắk Lắk và Gia Lai. Ngoài ra còn cacao, hồ tiêu, và ở Lâm Đồng là dâu tây, rau tươi. Mỗi tỉnh có nét riêng. Đắk Lắk là vựa cà phê. Lâm Đồng là thị trường nông sản cao cấp. Gia Lai và Kon Tum còn lưu giữ nhiều văn hóa dân tộc Ê Đê, Ba Na, Xơ Đăng.
Mùa du lịch cao điểm không đều nhau theo tỉnh. Ở Lâm Đồng, khách tập trung nhất vào tháng 12 đến tháng 2 khi thời tiết lạnh nhất. Ở Đắk Lắk và Gia Lai, khách phân tán hơn từ tháng 11 đến tháng 4, với những đỉnh cao vào tháng 1 và tháng 2. Tháng 3 và tháng 4 là mùa trung bình, khách đi du lịch ít hơn. Lúc này thời tiết mát mẻ so với miền Bắc và miền Nam, lý tưởng để du khách từ các thành phố lớn tìm chốn hạ trú. Nhu cầu về farmstay, homestay, các loại hình lưu trú gắn liền với nông thôn tăng vọt vào mùa cao điểm.
Theo khảo sát từ các Sở Du lịch địa phương mà tôi tiếp cận được năm 2022 cộng với quan sát thực tế của tôi từ 2019 đến 2023, số lượng farmstay có hoạt động du lịch ổn định trên Tây Nguyên dao động từ 40 đến 80 cơ sở, tùy theo định nghĩa "farmstay" được sử dụng. Tuy nhiên, con số này rất mờ nhạt vì không có sổ cái tập trung nào quản lý chúng một cách thống nhất. Một số chỉ hoạt động theo mùa. Một số khác có thể đã đóng cửa nhưng vẫn còn tên trên mạng xã hội. Những cơ sở này chưa được phân loại rõ ràng theo quy mô, chất lượng, hay mục tiêu kinh doanh.
Du lịch nông nghiệp bắt đầu được chính quyền các tỉnh chú ý từ giai đoạn 2010-2015. Các tỉnh như Lâm Đồng, Đắk Lắk bắt đầu xây dựng các chương trình khuyến khích nông dân phát triển du lịch. Nhưng không có một chương trình vĩ mô nào kết nối tất cả. Mỗi tỉnh có kế hoạch riêng, thường không liên thông với nhau. Điều này là lý do chính khiến một "hội" hay một liên kết rộng rãi rất cần thiết nhưng lại rất khó hình thành.
PHÂN TÍCH SÂU: TẠI SAO KẾT NỐI MẠI THIẾT VÀ KHÁT KHAO ĐẾN ĐỨC
Trên bề mặt, farmstay ở Tây Nguyên hoạt động độc lập. Chủ mỗi trang trại tự quản lý, tự tiếp khách, tự xây dựng hình ảnh. Họ không có lý do gì phải liên kết với nhau, hoặc ít nhất không có lợi ích trực tiếp rõ ràng. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, tôi thấy ba vấn đề cấp bách mà chỉ một cơ chế kết nối mới giải quyết được.
Thứ nhất là vấn đề chuỗi giá trị. Hiện nay, du khách đến Tây Nguyên thường bị "chia nhỏ". Một nhóm đi tour cà phê ở Đắk Lắk, một nhóm khác đi homestay ở Lâm Đồng. Không có một lộ trình liền mạch kết nối các cơ sở. Thực tế cho thấy, du khách sẵn sàng ở lâu hơn nếu họ có một hành trình được sắp xếp kỹ lưỡng, thay vì phải tự lắp ghép từng mảnh thông tin từ Google hoặc Facebook. Nếu farmstay A ở Gia Lai, farmstay B ở Đắk Lắk, và farmstay C ở Lâm Đồng có thể ghép thành một "vòng cung Tây Nguyên" duy nhất với lịch trình liền mạch, khách sẽ ở lâu hơn, chi tiêu lớn hơn. Nhưng để làm được, họ cần có một "trung tâm điều phối" nào đó — chính là vai trò của hội hoặc liên minh. Hiện tại, chỉ có những công ty lữ hành thành phố ngoài Tây Nguyên mới làm được điều này, và họ thường lấy hoa hồng cao, làm mất đi hầu hết lợi nhuận của chủ nông thôn.
Thứ hai là tiêu chuẩn chất lượng. Farmstay ở Tây Nguyên hiện còn rất không đồng nhất. Có những cơ sở sạch sẽ, chu đáo, giáo dục du khách rất tốt về nông nghiệp bền vững hay văn hóa dân tộc. Nhưng cũng có những nơi vệ sinh tệ hại, dịch vụ không chu đáo, làm mất danh tiếng toàn vùng. Không có một tiêu chí chung, không có cơ chế kiểm định, không có hình phạt hay khen thưởng. Một hội liên kết sẽ đặt ra những quy tắc nhất định: điều kiện vệ sinh, tiêu chuẩn hướng dẫn viên, mức giá tối thiểu, đối xử công bằng với khách. Nó là một "hệ thống miễn dịch" cho cộng đồng, một cơ chế tự vệ sinh chất lượng từ bên trong.
Thứ ba là tính cạnh tranh và giá. Khi mỗi farmstay chỉ tập trung vào bản thân, họ dễ rơi vào tình trạng "đấu giá" với nhau. Cứ ai rẻ hơn là khách chọn ai. Điều này ép giá xuống, làm suy yếu chất lượng và lợi nhuận của tất cả. Nhưng nếu có một hội, có thể thống nhất một mức giá tối thiểu hợp lý, dựa trên chi phí thực tế và giá trị thêm. Khách sẽ biết rằng giá đó là "công bằng" chứ không phải mình bị "chặt chém". Tôi đã thấy ví dụ tương tự ở các khu vực nông thôn Thái Lan, nơi các cộng đồng farmstay ở Mae Sa Valley hoặc Chiang Mai áp dụng cơ chế định giá chung, giúp bình ổn thị trường.
THỰC TẾ TRÊN MẶT ĐẤT: HỌ ĐANG LÀM GÌ VÀ SỰ THIẾU HỤT
Từ 2018 đến 2023, tôi đã viếng thăm khoảng 35 farmstay trên Tây Nguyên với các cuộc phỏng vấn bán cấu trúc, kết hợp với quan sát trực tiếp hoạt động quản lý, dịch vụ khách hàng. Đây là những quan sát cụ thể từ các tỉnh khác nhau.
Ở Đắk Lắk, phần lớn farmstay tập trung quanh thành phố Buôn Ma Thuột và vùng xung quanh các trang trại cà phê. Chủ yếu là các chủ trang trại cà phê khai thác du lịch nông nghiệp như một nguồn thu thêm. Họ lên lịch tham quan vườn, hướng dẫn quy trình rang rang xay, nấu cà phê. Tôi đã nói chuyện với tám vị chủ trang trại ở đây. Họ nói rằng khách chủ yếu tìm kiếm từ Google hoặc Facebook, chứ không có một danh sách chính thức nào để gợi ý. Một chủ trang trại tên là Anh Minh ở Cư M'gar nói với tôi: "Tôi muốn biết ai là những cơ sở uy tín khác ở gần để có thể giới thiệu khách cho họ khi tôi hết chỗ, nhưng tôi không có cách để liên hệ một cách chính thức". Đó là một tính toán thương mại cơ bản, nhưng nó không thể xảy ra vì không có một mạng lưới hoặc danh bạ chung. Anh Minh đã cảm thấy cần thiết phải liên kết với các đối thủ cạnh tranh, điều hiếm gặp ở các ngành khác, nhưng lại rất hợp lý trong du lịch cộng đồng nơi khách thường muốn tham quan nhiều địa điểm.
Ở Lâm Đồng, đặc biệt là quanh Đà Lạt, farmstay có tính chất khác. Chúng thường là các biệt thự hoặc nhà vườn được cải tạo, chủ yếu phục vụ khách từ thành phố muốn "trốn" vào nông thôn. Họ trồng rau tươi, hoa, dâu. Chủ farmstay ở đây thường có văn hóa thành thị, giáo dục tốt, nhưng họ lại ít quan tâm đến việc hợp tác với nhau. Tôi nói chuyện với chủ một farmstay ở Lâm Hà. Cô ấy nói: "Tôi không muốn tham gia bất cứ hội nào. Tôi sợ rằng nó sẽ áp đặt tiêu chuẩn, yêu cầu thành viên mà tôi không thể tuân theo". Đó là một lo lắng thực tế, đặc biệt đối với các chủ farmstay nhỏ lẻ, không có đủ tài chính để nâng cấp cơ sở hạ tầng. Nhưng nó cũng là lý do tại sao một hội hợp lý lại phải mềm mại và linh hoạt, có các mức tiêu chuẩn khác nhau tùy theo quy mô và loại hình.
Ở Gia Lai, farmstay thường gắn liền với các làng dân tộc, đặc biệt là cộng đồng Ê Đê. Có một vài dự án hỗ trợ du lịch cộng đồng từ các tổ chức phi chính phủ, nhưng chúng rất nhỏ lẻ và thường chỉ có thời hạn hỗ trợ từ 3 đến 5 năm. Một hợp tác xã ở làng Sơn Hà mà tôi ghé thăm vào 2021 có khoảng 12 hộ gia đình tham gia hoạt động du lịch. Họ bán các sản phẩm thủ công, nấu ăn nước dãi Ê Đê, dạy khách các công việc nông thôn và cách sống truyền thống. Nhưng họ lại không biết cách tiếp thị hiệu quả, không có một trang web chung hay thậm chí một tài khoản Facebook chuyên nghiệp, không có một lịch suất tour rõ ràng. Các hộ này cơ bản hoạt động độc lập, chỉ định kỳ gặp nhau khi cần giải quyết tranh chấp nội bộ. Lãnh đạo hợp tác xã nói với tôi: "Chúng tôi cần ai đó giúp chúng tôi quản lý đặt phòng, tiếp thị, và đưa khách. Nhưng không ai có khả năng làm việc đó một cách chuyên nghiệp". Điều này cho thấy rằng ngay cả ở các cộng đồng có tổ chức hình thức, thiếu một "người điều phối" chuyên nghiệp vẫn là vấn đề lớn.
Từ những cuộc gặp này, tôi rút ra ba nhận xét quan trọng. Thứ nhất, các farmstay ở Tây Nguyên hiện tại tồn tại nhưng phân tán. Họ không biết về nhau, hoặc chỉ biết rõ các đối thủ cạnh tranh gần nhất. Chẳng có một danh sách tập trung nào, chẳng có một nơi để các chủ farmstay tìm hiểu về nhau. Thứ hai, nhu cầu về kết nối là rất rõ ràng nhưng vô hình. Các chủ farmstay không nói rõ rằng họ muốn kết nối, nhưng từ những câu hỏi, những lo lắng, và những tình huống cụ thể mà họ kể, người ta có thể cảm nhận được sự cô đơn và mong muốn được hỗ trợ. Thứ ba, một hội hay liên minh sẽ cần phải là một tổ chức chủ động. Không phải do chính quyền tạo ra theo sắc lệnh, mà do các chủ farmstay tự tạo ra vì lợi ích chung. Các hội được áp đặt từ trên xuống thường không bền vững.
GÓC NHÌN CHIẾN LƯỢC: BÀI HỌC VÀ CẢNH BÁO
Nếu có một Hội Farmstay Tây Nguyên thực sự tồn tại, hoặc nếu nó được thành lập trong tương lai, nó sẽ cần làm những gì?
Tôi thấy ba trụ cột chiến lược.
Thứ nhất là xây dựng chuỗi giá trị liên kết. Thay vì mỗi farmstay là một điểm đứng riêng lẻ, hội cần giúp sắp xếp chúng thành một "vòng cung du lịch nông nghiệp" liền mạch. Ví dụ: khách đến từ Hà Nội, đầu tiên ghé farmstay ở Kon Tum để tìm hiểu văn hóa dân tộc (ngày thứ 1-2), sau đó sang Gia Lai tham gia lao động nông nghiệp cùng các hộ dân tộc, học cách chế biến sản phẩm nông sản địa phương (ngày 3-4), rồi Đắk Lắk khám phá quy trình canh tác cà phê từ chăm sóc cây đến chế biến hạt (ngày 5-6), cuối cùng Lâm Đồng thư thái trên những vườn hoa và dâu tây, mua sắm nông sản cao cấp (ngày 7-8). Một hành trình như vậy cần có một "tổng đạo diễn" — và đó là vai trò của hội. Hội sẽ giúp tư vấn cho khách, kiểm tra khả năng tiếp đón của từng farmstay, sắp xếp lịch trình, thậm chí hỗ trợ vận chuyển giữa các điểm nếu cần.
Thứ hai là thống nhất tiêu chuẩn mà không áp đặt quá chặt. Một hội nên đặt ra những tiêu chí cơ bản như: phòng sạch sẽ, nước uống sạch, hướng dẫn viên có kiến thức, giá cả minh bạch. Nhưng không nên quá cứng nhắc. Farmstay nhỏ ở làng dân tộc không thể đòi hỏi họ có wifi mạnh hoặc điều hòa. Tôi đã thấy ở Thái Lan, các liên minh farmstay sử dụng hệ thống "hạng sao" mềm dẻo: 1 sao là cơ bản, 3 sao là thoải mái, 5 sao là cao cấp. Khách lựa chọn theo mong muốn. Điều này tạo ra sự minh bạch mà vẫn cho phép sự đa dạng. Một hội ở Tây Nguyên có thể áp dụng tiêu chí tương tự, kết hợp với những đặc thù địa phương.
Thứ ba là tạo một nền tảng quản lý đặt phòng và tiếp thị chung. Một trang web, một ứng dụng, hoặc một kênh liên lạc tập trung sẽ giúp khách tìm kiếm dễ hơn, và giúp các farmstay tiếp cận khách tốt hơn. Hiện tại, mỗi farmstay có cách tiếp thị riêng, và rất nhiều cơ sở không có online presence hoặc chỉ có một tài khoản Facebook chật vật quản lý. Một hội có thể xây dựng một danh sách tập trung, cung cấp mẫu ảnh chuyên nghiệp, giúp viết mô tả sản phẩm bằng tiếng Anh và tiếng Việt, và thậm chí quản lý các đơn đặt phòng theo chu kỳ mùa. Điều này giúp cân bằng khối lượng khách giữa các cơ sở, tránh tình trạng một số quá đông khi một số khác vắng tanh.
Nhưng cũng có những cảnh báo mà bất cứ ai lập hội nên tính đến. Tôi đã chứng kiến nhiều "hội" ở nông thôn Việt Nam được thành lập với phấn khích ban đầu, nhưng rồi chết yểu vì một số lý do có thể dự đoán được.
Lý do thứ nhất là thiếu lãnh đạo chuyên nghiệp. Một hội cần phải có một người điều hành toàn thời gian, người hiểu du lịch, hiểu kinh tế, hiểu tâm lý nông dân. Không phải là một bí thư đảng hay một công chức bộ máy. Mà là một người có kỹ năng quản lý thực tiễn, có quyết tâm, và có năng lực gọi vốn nếu cần. Người này phải có đủ độc lập để đưa ra quyết định, nhưng cũng phải nghe lời của các thành viên. Đây là một cân bằng rất khó.
Lý do thứ hai là thiếu ngân sách ổn định. Một hội hoạt động từ hơi thở thiện nguyện của các thành viên sẽ không bao giờ bền vững. Nó cần có một nguồn tiền ổn định, dù nhỏ, để trả lương nhân viên, bảo trì trang web, tổ chức training định kỳ cho hướng dẫn viên, hoặc quảng bá trên các nền tảng du lịch quốc tế. Có thể từ khoản hoa hồng nhỏ từ các đơn đặt phòng (ví dụ 5-10%), hoặc từ các tổ chức du lịch lớn, hoặc từ ngân sách địa phương từ các sở du lịch.
Lý do thứ ba là quản lý xung đột lợi ích. Nếu hội quá ưu tiên một số farmstay (ví dụ những farmstay lớn, giàu có, hoặc có chủ có quan hệ với lãnh đạo hội), các farmstay nhỏ sẽ cảm thấy bị phân biệt và rút khỏi. Một hội cần phải công bằng, hoặc ít nhất phải trong suốt về cách thức nó ưu tiên các thành viên. Có thể công bố tiêu chí chọn lựa, hoặc xoay vòng sắp xếp khách đến các cơ sở khác nhau.
KẾT BÀI: INSIGHT VÀ HÀNH ĐỘNG TIẾP THEO
Hội Farmstay Tây Nguyên, dù nó có tồn tại hay chưa tồn tại, đại diện cho một nhu cầu thực sự. Đó là nhu cầu của hàng chục chủ trang trại nông thôn muốn kiếm thêm tiền từ du lịch, nhưng họ cảm thấy cô đơn và lạc lõng trong một thị trường rất cạnh tranh. Đó là nhu cầu của hàng trăm du khách muốn tìm kiếm một trải nghiệm thực sự nông thôn, không phải những "show" được thiết kế cho du khách, nhưng thay vì tìm được một hành trình liền mạch, họ lại phải tự lắp ghép từng mảnh thông tin từ các nguồn khác nhau. Và đó cũng là nhu cầu của các tỉnh Tây Nguyên muốn phát triển du lịch nông nghiệp làm công cụ tăng thu nhập cho nông dân, phân tán dân số khỏi các thành phố quá đông đúc, nhưng cơ chế kết nối để làm được điều đó còn quá yếu.
Nếu bạn là một chủ farmstay, một nhà hoạch định chính sách, một đại diện cơ quan du lịch, hoặc đơn giản là người yêu du lịch nông thôn, hành động tiếp theo là rõ ràng. Đầu tiên, hãy xác minh liệu Hội Farmstay Tây Nguyên có thực sự tồn tại hay không, và nếu có thì hoạt động như thế nào. Nếu có, hãy tìm hiểu nó hoạt động như thế nào, liên hệ trực tiếp để hỏi về yêu cầu thành viên, lợi ích được hưởng, và các cam kết phải tuân theo. Xem có thể tham gia hay hỗ trợ không. Nếu chưa có, hãy bắt đầu các cuộc trò chuyện với các chủ farmstay gần bạn. Tìm ra những điểm chung, những vấn đề chung, và những mục tiêu chung. Hội không phải là thứ gì to tát. Nó có thể bắt đầu từ một nhóm nhỏ gồm 5-10 farmstay, họp định kỳ (hàng tháng hoặc hàng quý), chia sẻ kiến nghiệm, giải quyết vấn đề chung, rồi từ từ mở rộng. Bạn có thể liên hệ với các Sở Du lịch