Bản Chất Của Trị Thủy Và Quản Trị Nước, Vì Hiểu Sai Nên Lũ Lụt Lớn

Chúng ta đã sai quá lớn trong triết lý phát triển đô thị, các công trình thủy lợi,... có lẽ cái sai này là do tư duy kiểu tự tin rằng "khoa học", "đo lường", sẽ quản được nước. Sự hiểu thấu đáo, toàn diện về khả năng của nước khi mưa lũ lớn, hay nói cách khác thiếu đi sự hiểu về "đạo của nước" đang để lại hậu quả nặng nề. Rồi thêm những nguyên do sau đây:

\[1\] Những năm trước, lượng mưa không nhiều như bây giờ, vì giờ dải mưa xích đạo đã thu hẹp, nhưng lượng lại tăng lên, nói dễ hiểu là biến đổi hoàn toàn nên số liệu không có ý nghĩa nhiều trong phỏng đoán nữa.

\[2\]Cộng với việc chúng ta liên tục bóp nghẽn, thắt nút đường thoát nước ở cửa sông bằng cách lấn sông, lấn biển hoặc bê tông hóa.

\[3\] Hoạt động làm đường hồ chí minh, cao tốc, quốc lộ, đường ven biển,... đã chặn dòng, thiếu đường thoát lũ, không có phương án nước tràn,...

Khi đặt lên bàn cân để tính rằng: chọn tăng trưởng kinh tế bằng mọi cách và đánh đổi môi trường, thì mình phải nói thẳng là không ổn cho cả quốc gia. Đánh đổi sự bền vững để lấy tăng trưởng tức thời là một nước cờ ngắn hạn. Liệu chăng, chúng ta có nên bỏ từ "tăng trưởng" ra khỏi các khẩu hiệu và văn bản, mà thay vào đó là từ phát triển bền vững?

I. TƯ DUY SAI LẦM: MUỐN "TRỊ" THỦY BẰNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ

Tư duy sai lầm trong quản trị nước là cố gắng ngăn chặn, giam nước vào trong hồ chứa để điều tiết, hoặc tin rằng có thể phỏng đoán chính xác số lượng nước bằng thống kê.

Sự bất lực của thống kê, vì không còn đúng nữa: Kỳ thực, xác suất thống kê trong lượng mưa không giúp ta quản trị nguồn nước. Ta chỉ đo được lượng nước rơi từ trên trời xuống. Nhưng, ai đo được lượng nước ngầm đang âm ỉ chảy trong đất? Ai đo được lượng nước chảy trong các mạch nước, hang động khi mưa lớn? Không bao giờ làm được cả\!

Vậy ta cần hiểu rõ hơn: nước không thể "trị" bằng cách dùng số liệu để điều tiết. Cách trị đúng nhất là phải hiểu nước, hiểu đặc tính lý hóa của nước, hiểu rằng nước chảy chỗ trũng và nước sẽ không thể chặn được nếu lượng quá lớn. Trước đây các hồ chỉ tính cho lượng mưa khoảng 300-500ml, nhưng ngờ đâu lượng mưa lên tới \>1800ml/ngày như vừa rồi ở Bạch Mã, Huế.

Tạm hiểu đơn giản, để ai cũng có thể luận được như này: Nước là thể lỏng, tuần hoàn, khối lượng khó có thể đoán định, nước tồn tại ở nhiều môi trường và chuyển đổi các thể dễ dàng. Khi ta tính toán thể tích hồ chứa, chỉ tính nước mưa bề mặt là chưa đủ. Một hồ chứa chịu áp lực từ 3 nguồn nước vào cùng lúc:

\[1\] Dòng chảy từ sông, suối: Nước từ các lưu vực thượng nguồn đổ về.

\[2\] Dòng chảy bề mặt: Nước mưa chảy tràn trên mặt đất xung quanh hồ.

\[3\] Dòng nước ngầm: Nước thấm từ lòng đất vào hồ.

Cả 3 biến số trên đều bất thường nếu lượng mưa quá lớn, lâu ngày, có thể làm các dòng sông ngầm hay độ ngậm nước trong đất lớn cũng tạo ra lượng nước xuống các lưu vực khác nhau. Như vậy, trị thủy không thể chỉ tính cách ngăn nước lại.

II. TRỊ THỦY ĐÚNG: NGUYÊN TẮC "THẢ" VÀ ĐIỀU HƯỚNG.

Tư duy quan trọng nhất là thả cho nước chảy, chỉ điều chỉnh dòng, chặn lại lấy nước phải có kịch bản cho nước dâng, nước tràn qua.

Chúng ta phải tuyệt đối không lấn qua "ranh giới của nước", không được lấn sông, lấn biển, làm hẹp dòng chảy. Mà phải ngược lại:

\[1\] Mở rộng dòng chảy: Phải thiết kế và thi công hạ tầng sao cho mở rộng tối đa khả năng thoát nước tự nhiên.

\[2\] Kịch bản tràn qua: Phải có các kịch bản cho nước tràn qua các khu vực đã được quy hoạch, chấp nhận sự dâng nước tạm thời.

\[3\] Tạo nơi chứa: Tạo ra nhiều nơi thấp trũng hơn (hồ điều hòa, công viên hồ) để chứa nước, nhằm bảo vệ các khu vực trọng yếu, các thành phố.

Đây là triết lý "nương theo" tự nhiên, mình dạy nhiều, nói nhiều trong các lớp về Farmstay. Chỉ khi ta tôn trọng quy luật của nước, cho nước đường đi, biến nước thành tài nguyên, thì sự phát triển mới thực sự bền vững.

Có phải trong thực tế, quy hoạch và hoạt động xây dựng đang làm sai? Không hiểu "đạo của nước" và các cấp quản lý thì quyết định thiếu chuyên môn, nhà chuyên môn thì thiếu đi những hoạt động thực chất (ví dụ: hội thảo nói vòng ngoài, làm hào nhoáng, không biết trọng tâm để nói vào). Phải làm thực chất thôi các vị ơi, không thì đất nước này không biết đi về đâu\!

Hãy để ý dòng nước, hiểu về nước thì ứng xử với nước rất dễ dàng. Trong ảnh là thác Tà Puồng [\#tapuong](https://www.facebook.com/hashtag/tapuong?__eep__=6&__tn__=*NK*F) ở Quảng Trị, một trong những thác đẹp nhất và dễ di chuyển vào thác.